Wyróżnienie w konkursie Literacki Blog Roku 2009

Z prawdziwą przyjemnością dzielę się tą informacją z Wami: Poczytalnia została wyróżniona w konkursie Literacki Blog Roku 2009, organizowanym przez przedstawicieli serwisu Allegro.pl, redakcję wortalu literackiego Granice.pl oraz Wydawnictwo MG.

Wielką radość przyniosły mi słowa Sławomira Krempy, redaktora naczelnego Granice.pl, uzasadniające przyznanie mi wyróżnienia regulaminowego:

- Joanna Janowicz jest niemal równie dobrą badaczką literatury [co Jarosław Czechowicz, autor Krytycznym okiem - przyp. wł.], w jej blogu jednak zwracamy uwagę przede wszystkim na styl i ogromną pomysłowość. Teksty publikowane w obrębie blogu to literackie impresje, cudownie lekkie dykteryjki i felietony związane z konkretnymi lekturami. Janowicz pisze o książkach  często o wiele bardziej ciekawie i sprawnie, niż ich autorzy.

Zwłaszcza to ostatnie zdanie szczególnie mnie urzeka…

Za otrzymane wyróżnienie jeszcze raz dziękuję serdecznie jury i organizatorom, a pozostałym laureatom gratuluję. Mam nadzieję trzymać poziom i nie zamienić się w drętwego felietonistę, który tylko dygocze i skrzeczy, że brak mu tematu.

Więcej informacji na temat konkursu można przeczytać tutaj.

Murakami i Updike razem w Rzymie

Przedwyjazdowe dylematy zaowocowały podjęciem kontrowersyjnej decyzji o zabraniu dwóch książek. Skutki podróży są następujące: dwie osoby przeczytały „Po zmierzchu” Haruki Murakamiego, jedna osoba „Zapiski na drugiej stronie pudełka od zapałek” Umberto Eco i jedna „Czarownice z Eastwick” Johna Updike’a.

Wszystko zaczęło się od tego, że uparłam się zabrać odradzaną wszędzie książkę Murakamiego. Była lekka i niegruba, nie wymagała pozbawionego turbulencji nabożnego skupienia i wiąże się z pewnym projektem, który teraz realizuję. Lekkomyślnością byłoby jednak zabrać na cały tydzień tylko jedną książeczkę. W takich okolicznościach wpadł mi w oko pewien Włoch… Umberto Eco pasował do destynacji podróży, oferował krótkie a (ponoć) cięte felietony, a ja przepadam za dobrze skrojonymi felietonami, oraz miał tę niesamowitą okładkę w intensywnych różowych kolorach, którą czyta się w poziomie (naprawdę świetnie to wygląda).

Lot z Poznania do Rzymu trwa około dwóch godzin, więc po tym, jak zniknęły budynki i nocne krajobrazy za małym okrągłym okienkiem, cóż było robić? Sięgnęłam po jedną książkę, a Tomek, który nie chciał szperać w swoim bagażu, zabrał się za moją lekturę zapasową. Tak więc zostałam z jego Updike’iem w odwodzie.

- Już drugi raz siedzę w samolocie obok kogoś, kto czyta „Po zmierzchu” Murakamiego – stwierdził Tomek, na moment zamyślił się i podrapał po lewej kieszonce koszuli, a potem zapadło buczące silnikiem milczenie i czytaliśmy.

***

"Po zmierzchu" H. Murakami

O „Po zmierzchu” napisano już wiele i nie chcąc oddawać się niezdrowym zwyczajom redundancji (kto z nas lubi, gdy przypomina mu się czkawką obiad w porze podwieczorku?), dodam tylko, że wolę Murakamiego-grubasa. W opowiadaniach i krótszych fabułach, choć sprawny, zawodzi brakiem rozmachu. Wciąż nieprzewidywalny, mieści się jednak w granicach przeczuć i standardów. Ot, zwyczajna historia: jedna siostra śpi snem królewny, a druga w tym czasie spędza noc poza domem czytając, pijąc kawę i służąc pomocą. Nic niezwykłego, prawda? Z drugiej strony jest w biegającym Japończyku element urzekający. Czar dobrej wróżki-opowiadacza, który piastuje naszą uwagę z matczyną czułością i nie pozwala jej upaść na podłogę. W tej opowieści urzeka  sposób narracji. Czytelnik staje się punktem widzenia, okiem kamery, obserwatorem, a przez to w jakiś niewyjaśniany sposób – świadkiem czy nawet uczestnikiem wydarzeń. Prawdę powiedziała pierwsza osoba, która tę książkę nazwała gotowym scenariuszem filmowym. Innym, w tym mnie, pozostaje tylko iść tropem Indianina, za człowiekiem, który sformułował ten sąd.

"Czarownice z Eastwick" J. Updike

Nie opuszczając powołanego tutaj słowem do życia Indianina, pójdźmy za nim na mokradła Lenoxów w Eastwick, gdzie stał stary opuszczony dom. To właśnie  w jego okolicach spotkałam po raz pierwszy Johna Updike’a. Wielokrotnie wynoszony pod niebiosa przez recenzentów prasowych i, że tak powiem, tutejszych, amerykański pisarz nie wywarł na mnie aż tak wstrząsającego wrażenia, choć i nie zawiódł mnie tak, jak mógł. Generalnie o pisarzach amerykańskich sądzę, że są mocno przereklamowani, a ich sława to efekt rozdmuchanego marketingu, który – jakby nie patrzeć – w USA wynaleziono.  Amerykańskich autorów sprawdzam pod względem potwierdzania mojej tezy lub jej obalenia. Dodajmy, że jestem prawdziwie zachwycona, jeśli moja opinia zostaje przetrącona i zbezczeszczona. Niestety, zdarza się to bardzo rzadko.

O moim braku zaskoczenia w przypadku „Czarownic z Eastwick” Updike’a zadecydować mogło to, że na długo przedtem, zanim przeczytałam książkę, widziałam jej filmową adaptację z Cher, Michelle Pfeiffer, Susan Sarandon i Jackiem Nicholsonem w rolach głównych. Historię trzech czarownic, młodych rozwódek na prowincji, które spotykają tajemniczego, rubasznego i nieokrzesanego mężczyznę, już znałam. Nie znałam tylko środków epickich Updike’a, a to właśnie one najsilniej oddziałują w opisach społeczeństwa i jego poszczególnych członków (to ostatnie często bardzo dosłownie). Oprócz złośliwości i trafnych obserwacji, Updike szafuje również giętkimi dialogami i ostrożnie, lecz z maestrią buduje nastrój miasteczka, hulanek w rezydencji czy ledwo dostrzegalnych zmian w relacjach między przyjaciółkami. Wspaniale wczuwa się również w psychikę kobiet, co u mężczyzny jest z zasady pełne niedociągnięć. Reasumując, towarzystwa Updike’a, choć to Amerykanin, będę jeszcze poszukiwać. Mam nadzieję, że okaże się mniej czarodziejski, ale pozostanie diabelnie spostrzegawczy.

—

Haruki Murakami, Po zmierzchu (oryg. Afutadaku)
Przekład Anna Zielińska-Elliott
Wydawnictwo Literackie MUZA SA, Warszawa 2007

John Updike, Czarownice z Eastwick (oryg. The Witches of Eastwick)
Przekład Katarzyna Bogucka-Krenz
Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2008

Jak zostać rzymianinem? Próby wskazania jedynej słusznej odpowiedzi

Być rzymianinem to wcale nie taka prosta sprawa. Z pozoru wydawać by się mogło, że na początek wystarczy zostać Portugalczykiem i ubrać elegancki płaszcz, ale kto zaspokoi się tym odkryciem, ten niezasłużenie spocznie na laurach.

Rzymianin to Portugalczyk, który posiada szczątki tarczy. Łatwo daje się to zauważyć w słoneczne dni, których szczęśliwa obfitość otoczyła nas we Włoszech. Wystawieni o każdej porze na działanie największej żarzącej się nad naszą błękitną planetą gwiazdy, romaniści zdają się nie mieć żadnych innych obowiązków poza krążeniem od jednego baru kawowego do następnego, wykwintnie obuci i opatuleni szalami i zimowymi płaszczami (przy temperaturze polsko-wiosennej: 20 stopni C). Gdzie się jednak podziały te wspomniane przeze mnie wcześniej tarcze?

rzymianie przebrani za Rzymian (fot. JJ)

Jak wie każdy słuchacz historii starożytnej, istniało porzekadło: wrócić z tarczą lub na tarczy. Oznaczało jedyną możliwą alternatywę dla walecznego mężczyzny w czasach antycznych: zwyciężyć lub umrzeć walcząc. Współczesny rzymianin to człowiek kompromisu, który postanowił nie walczyć, ale nie tylko wrócić z tarczą, ale i za tarczą wciąż się chować. Tarcza zmniejszyła się z rozmiarów skorupy człowieczego żółwia do małych, tęczowo mieniących się szybek noszonych na oczach, ale funkcja pozostała ta sama: skryć się tak, aby inni nas nie widzieli, za to ich widzieć przejrzyściej i tym bystrzej reagować. Dodatkowo tarcza posiada tę pozytywną właściwość, że nie pozwala zdzielić się słońcu po, przepraszam za wyrażenie, fizys. Należy również rozróżnić okulary słoneczne od miniaturowych tarcz rzymskich. Mimo że tarcza uległa zmniejszeniu w przelewającym się  przez wieki, jak płyny ustrojowe, czasie, jednak nie na tyle, by na pierwszy rzut oka  nie spostrzec, że rzymskie szkła nie mają sobie równych wśród wszelkich innych: lśnią bardziej i ściślej, dokładniej przylegają do kości policzkowych. Co ważne i kluczowe dla początkującego poszukiwacza mikro-tarcz: często pozbawione są oprawek.

Oprócz teorii tarczy, powstała również teoria spodni. Jednak aby w pełni posiąść moc jej zrozumienia, trzeba stać na jednej nodze, trzymać równowagę z dzierżonym w rękach aparatem fotograficznym, wypić dużo tych malutkich kawek, a to wszystko koniecznie z bolącymi i podrygującymi od zwiedzania łydkami. Jako że nie podejrzewam żadnego z czytających te słowa o spełnienie niecnych mych wytycznych, przechowam tę teorię na lepsze czasy. Na czasy powtórnej częstej małej czarnej pitej na każdym rogu.

Jak zostać rzymianinem?

Ostatnie chwile przed wyjazdem przeznaczam na podjęcie najważniejszej decyzji: co wziąć do czytania? Czy we Włochy zatopić się totalnie, czy też od nich się lekturą odciąć dla kontrastu? Biorąc pod uwagę pierwszą alternatywę, nader odpowiedni wydaje się być Umberto Eco i jego felietony, ale biorę też pod uwagę “Na oślep” Magrisa; z drugiej strony “Po zmierzchu” Murakamiego czytałoby się niezawodnie dobrze, a “Life of Pi” Yanna Martela czeka na swoją kolej od pewnego czasu. Wybór jest trudny, bo i lista wymagań zróżnicowana:

1. Objętość książki i jej rozmiary: niekojarzące się trylogicznie, pasujące do obrazu lekkiego, podręcznego bagażu, który ma spędzać ze mną całe dnie
2. Nieprzeintelektualizowana przyjemność czerpana z dorywczej lektury
3. Jednak nie aż tak, abym książkę przeczytała już w samolocie…

Nim całkowicie pogrążę się w moich literackich dylematach, nawiążę do mojego tytułowego pytania. Nie miałabym nic przeciwko, aby zostać rzymianką. Jak zostać prawdziwym rzymianinem? Czy wystarczy li i tylko w Rzymie zamieszkać? Czy trzeba spełniać formalne wymogi (wyobrażam sobie to jako tabelę z listą cech idealnego kandydata na rzymianina)? A może trzeba w odpowiedni sposób wiązać sznurowadła? Kto to wie. Pomysł o posiadaniu białej togi i pasujących sandałów (a to większości nasuwa się na myśl o rzymianinie) skreślam z góry.

Będę usilnie starać się znaleźć odpowiedź na to naczelne pytanie. Jako, że wydaje się to dość absorbującym zajęciem, uprzedzam lojalnie, że mogę w najbliższym czasie na pełnym morzu blogosfery nie dryfować. Jeśli jednak środki lokomocji naziemnej i powietrznej nie zawiodą, możecie się mnie, drodzy Czytelnicy, spodziewać w okolicach przyszłego wtorku. Do tego czasu życzę Wam jak najwięcej przyjemnych chwil (tych związanych z literaturą, ale nie tylko) i mówię Wam serdeczne

arrivederci!

Gwar w sercach w “Domu ciszy” Orhana Pamuka

Jaki jest Orhan Pamuk, każdy już niemal wie. O jego książce „Dom ciszy” niewiele mogę dodać, oprócz potwierdzenia, że czyta się ją wyśmienicie i bez zadr.

"Dom ciszy" Orhan Pamuk

W małym miasteczku Cennethisarze, znajdującym się w odległości 50 minut drogi od Stambułu, stoi stara, prawie opustoszała kamienica: trzeszcząca schodami, oddychająca kurzem, zatopiona w tytułowej ciszy. Mieszka w niej starsza pani ze swoim służącym karłem. Pomiędzy jednym warknięciem a ciągłym utyskiwaniem jaśniepani, dowiadujemy się, że niedługo przyjadą do niej w odwiedziny wnuki: docent historii, studentka socjologii i marzący o spełnieniu amerykańskiego snu uczeń. Zetknięcie różnych spojrzeń na przeszłe i obecne wydarzenia, zestawienie różnych potrzeb i oczekiwań daje obraz rozwoju tureckiej rodziny na przestrzeni kilkudziesięciu lat. Skrywane dawne tajemnice i niezagrzebane żale stają się przyczyną  współczesnych, zaskakujących zdarzeń.

Pamuk znów wyciągnął swoje ulubione narracyjne lusterka, którymi tak lubi puszczać zajączki na kartach powieści: wydarzenia przedstawiane są w kolejnych rozdziałach przez różnych bohaterów. Efektem tego zabiegu jest rozszczepienie perspektywy na wiele argusowych oczu i tym samym mozaika prawd ludzi o sobie samych skonfrontowana z tym, jak tę prawdę o nas widzi najbliższe otoczenie. W przeciwieństwie do ciszy zadomowionej w kamienicy, serca i myśli bohaterów ani na chwilę nie milkną, artykułując słowa ambicji, zazdrości, miłości, wspomnień, żalu, złości. Zabawne, ale tylko z punktu widzenia czytelnika, jest śledzenie historii męskich potomków w rodzinie, którzy nie znając się bezpośrednio, dążą do tego samego celu. Widać, że aspiracje pisarskie i badawcze przekazywane są genetycznie z ojca na syna. Gdyby jaśniepani miała tego świadomość, poczułaby się jeszcze bardziej rozgoryczona i zgorzkniała, niż jest…

Rozgaduję się tu już jednak zanadto. Główną przyjemnością czerpaną z lektury „Domu ciszy” jest niepewność tego, co się wydarzy i nieznajomość kolei losów bohaterów. Melancholijny krajobraz tureckiego miasteczka i jego hurra-turystyczny rozwój, zmiany w poglądach religijnych i stylach życia, wzajemne relacje między bohaterami, paradoksy ich stosunków i niedopowiedzeń, które stają się brzemienne w znaczenia – to wszystko trzeba samemu stopniowo, z kartki na kartkę odnajdywać. Jak w dobrym kryminale, napięcie rośnie w miarę zagłębiania się w historię. Wypada zatem postawić tylko kropkę i zamilknąć, co też niniejszym czynię.

—-

Orhan Pamuk, Dom ciszy (oryg. Sessiz Ev)
Przełożyła Anna Akbike Sulimowicz
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2009

Co Bruce Chatwin porabiał podróżując

Z Bruce’m Chatwinem mam nie lada problem: chętnie bym z nim dokądś pojechała, ale nie zawsze równie entuzjastycznie reaguję na jego reportaże. Dlaczego „What Am I Doing Here” nie zasługuje na stojący aplauz, a dorabia się kilku pozytywnych oznaczeń na marginesach?

Bruce Chatwin, "What Am I Doing Here"

Jak wiadomo nie od dziś, w życiu dobre są tylko chwile, na dodatek raczej te, których jeszcze nie znamy. Podobnie w tym zbiorze reportaży, relacji, portretów i esejów angielskiego reportera. W swoich tekstach nie odkrywa on Ameryki, nie jest mistrzem zapierających dech w piersi opisów, nie przoduje w kreśleniu zaskakujących dialogów. Zabiera nas do Chin, Peru, Rosji, Francji, Ghany. Elokwentnie opowiada historię nomadów i przekonywująco wyjaśnia, dlaczego człowiek w podróży jest szczęśliwszy niż osiadły. Bezboleśnie poszerza naszą wiedzę o pisarzach, reżyserach i rynku sztuki. Pisze o ludziach, których spotkał: tych znanych, jak Indira Gandhi czy nieznanych (np. swojej przyjaciółce, z którą wybrał się na drinka). Opisuje ich przez pryzmat otoczenia domowego, jak w przypadku architekta Konstantina Mielnikowa, lub w trakcie pracy, tak jak nakreślił sylwetkę Marii Reich na tle pampy Peru, gdzie prowadziła badania. Widzi niemal w kapciach Andre Malraux, Wernera Herzoga czy Nadieżdę Mandelsztam.

Mimo że Chatwin sili się na pisanie esejów, najczęściej daleko mu do mistrzostwa świata. Jego teksty są zbyt długie, monotonne i poważne. Nie oznacza to jednak, że na Chatwinie jako pisarzu należy postawić krzyżyk. Nic z tych rzeczy. Na Chatwinie trzeba umieć się poznać, dać mu czas i poczekać, aż od niechcenia, jakby przypadkowo, nie przemyśliwując zbyt wiele, sypnie anegdotą. Anegdota to jest forma przyjazna Anglikowi, którego życie przypomina anegdotę. Wystarczy wspomnieć, jak telegraficznie poinformował pracodawcę w Sotheby’s, gdy ruszył w świat: „Wyjechałem do Patagonii”.

Krótka historia pisana jako ilustracja lub jako tło sytuacji są jego perełkami. Charakterystyczne postaci drugoplanowe (takie jak przewodnik, który każdą wypowiedź zaczyna od słów „I have something to say” i kwituje ”This is all I have to say”), błyskotliwe przemyślenia i pointy – widać, że przebywanie z Bruce’m jest wesołe i nieskrępowane niezręcznością sytuacji. Stać go na podzielenie się „zielonymi myślami w zielonym cieniu”. Uważa, że chodzenie to nie tylko terapia, ale również poetycka czynność, za pomocą której można uleczyć całe zło świata. Ponadto nie tylko deklaruje, ale i aktywnie manifestuje, że domem człowieka jest droga, a życie to piesza podróż.

Całkowicie naturalny w każdej sytuacji, na pewno był człowiekiem, z którym sympatycznie spędza się czas. Szkoda, że ta cecha nie zawsze przekłada się na jego utwory.

—

Książkę podarowała mi wspaniałomyślnie Chihiro, za co jeszcze raz bardzo Jej dziękuję.

—

Bruce Chatwin, What Am I Doing Here
Vintage Books, London 2005

polskie wydanie:
Bruce Chatwin, Co ja tu robię
Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006

O tym, jak to odczuwam skruchę

Nawiązując do wpisu poczynionego przez właściciela bloga tookno, w którym tenże poszerza rzeczywistość o dumania i snucia różowego inteligenta, Eguna, przyznaję, że i we mnie nastanie jesieni wywołuje konieczność poczynienia podsumowania i zaczęcia wszystkiego od nowa. Przyczyn tego odruchu doszukuję się w uczniowskiej przeszłości, która w przeciwieństwie do Egunowej nie poszerza rzeczywistości (najczęściej), a ją zawęża.

Szkoła ciągnie się latami, przyzwyczaja nas do wyewoluowania w porządek rzeczy i narzucony ordnung. Pewnego dnia nagle się kończy i nikt człowieka nie ostrzega, że tak będzie. Nikt nie pre-informuje, że w człowieku tworzy się dziura do zapchania innym ładem i zbyt odsłonięta szyja domaga się duszenia nowym rodzajem szalika.

Gdy przeszedł wrzesień, a nade mną nie wisi żadna obelga tzw. pały; gdy nastał październik i nie muszę troską o kolejny sprawdzian (czy wyższą jego formę, kolokwium) malować czoła, pozostaje tylko goły chodnik z rozdmuchanymi liśćmi i wolność kroków.

Na szczęście, nie tylko Dobromir ma głowę pełną pomysłów.

*

Zadałam sobie pokutę. Przyznaję, że nie byłam z Wami, drodzy Czytelnicy, całkowicie szczera. Nie wywlekałam na światło dzienne wszystkich moich brudnych grzeszków niedoczytania. Za wszystkie te pokrycia milczeniem przepraszam i serdecznie żałuję. Tej jesieni obiecuję poprawę i dokończenie lektury następujących książek:

1. “Moby Dick” Herman Melville
2. “Listy van Gogha do brata” Vincent van Gogh
3. “Rozmowy z Pedro Almodovarem”
4. “Ziele na kraterze” Melchior Wańkowicz
5. “Weź moją duszę” Yrsa Sigurdardottir
6. “Spuścizna” Isaac Singer

Ze zgrozą spostrzegam, że niektóre z tych książek w karze zawieszenia trwają już latami. W okrucieństwie swojego niezdecydowania narzucam im niekomfortową kondycję pomiędzy regałem a stolikiem, słowem: nigdzie. Doprawdy, niegodna jestem żadnej nowej książki, póki tymi się nie zajmę.

No, oprócz “Domu ciszy” Orhana Pamuka, bo niesamowicie wciąga. I może tego Claudio Magrisa “Na oślep”, przecież to przygotowania do wakacji… Tak – i tak to się toczy…

-

PS. Jak myślicie, kim został pomysłowy Dobromir, gdy dojrzał i stał się dużą truskawką?

Chirurg słowa. Max Frisch, “Sinobrody”

Max Frisch, "Sinobrody"

Maksa Frischa poznałam w liceum. W zielonej, twardej okładce leżał wśród innych książek, całkowicie niepozorny. Po tytule „Stiller” nie można było niczego zgadnąć, zwłaszcza że pierwsze zdanie mu zaprzeczało: „Nie jestem Stillerem” – zaklina się tam główny bohater.

Sympatia do tego szwajcarskiego pisarza ma dłuższą historię niż większość moich przyjaźni. Jest to relacja oparta na (jednostronnym) zaufaniu i umiejętności słuchania, co chirurg słowa ma do przekazania. Robię to z niezmiennie tym samym zaangażowaniem: czy mam do czynienia z historią Stillera, czy z „Homo Faber”, czy z „Powiedzmy, Gantenbein”. Spotkanie z „Sinobrodym” – zbiorem opowiadań napisanych w różnych okresach – było naturalną kontynuacją długoletniej tradycji.

W prozie Frischa już przed laty polubiłam precyzyjny, prosty język, skory do poważnej ironii i stawiania w wątpliwość wszystkiego, co zostało powiedziane. To, co decyduje o sile jego słów, to ani metafory, ani porównania. W swoich utworach nie porusza tematów oryginalnych czy wykraczających poza codzienność przeciętnego człowieka. Jego bohaterowie nie różnią się specjalnie od nas czy od naszych znajomych. Nie są geniuszami, bogaczami ani zasklepionymi samotnikami. Normalni ludzi i ich zwyczajne bolączki przedstawia jednak  ten przewrotny humanista w sposób nietypowy. Jest jak Leonardo da Vinci, który otwiera perspektywę tak zwyczajnie, jakby to była tylko kolejna butelka wina. Frisch nie boi się zanadto przekrzywić głowę, aby ukazać sprawy pod innym kątem.

W zbiorze „Sinobrody” najbardziej upodobałam sobie krótsze formy. „Żyd z Andory” ośmiesza stereotypy. W „Burlesce” wykpiwa łatwowierność i nieumiejętność podjęcia decyzji – robi to jednak z sympatią, nie naigrywa się z bohatera o dobrym sercu, którego dom zagrożony jest pożarem. W „Schinz. Szkic,”, „Złotniku” i „Śnie aptekarza z Locarno” porusza temat skrytej samotności, która tym jest gorsza, im bardziej niedostrzeżona przez kochanych bliskich. Bohater „Statyki”, profesor na wydziale architektury, uświadamia sobie na starość, że „tego też nie wiedział”, by w końcu zwątpić w całą wiedzę, jaką kiedykolwiek posiadł i przekazał.

Te krótkie, smutne historie, pocięte rytmicznie słowem, są jak kostki lody spływające wzdłuż kręgosłupa. Zamiera się, by w natężonej, łapczywej uwadze połykać dreszcz każdego wyrazu, aż do samego końca. Przerażająco prawdopodobne i wstrząsająco absurdalne trzymają w napięciu, jak mistrzowski kryminał, choć opowiadaniem kryminalnym można określić jedynie „Sinobrodego” – najdłuższy utwór w zbiorze, który jednocześnie wydaje się jednym z gorszych w książce, zresztą może tylko przez kontrast – bo wydaje się zbyt długi?

Przy opowiadaniu „Człowiek w holocenie”, ostatnim w tej publikacji, zaczęłam się nudzić, niemniej Max Frisch i ja pozostajemy nadal w wielkiej przyjaźni. Moje zaufanie nie zostało zawiedzione, a to, czego dowiedziałam się od przyjaciela, zapadło mi w pamięć.

—

Max Frisch, Sinobrody (oryg. Blaubart)
Wybór i przekład: Krzysztof Jachimczak
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2009

Dlaczego (czasem) źle być Poznaniakiem?

Lubię piątki, ale nie takie, kiedy dowiaduję się z porannej lektury gazety, że zamykają jedno z oryginalniejszych miejsc w Poznaniu, Głośną Samotność, kultowa Kapitałka przenosi się do malutkiego kiosku, a Bookarest w Starym Browarze i owszem zostanie, ale w innym mniejszym lokalu.

Nie wszyscy wiedzą, więc powiem: Głośna Samotność to kameralna księgarnio-kawiarnia przy ulicy Ratajczaka, a więc w centrum miasta, w okręgu zakreślonym przez budynek Uniwersytetu Ekonomicznego, kina Rialto, empik i Stary Browar. Jej ściany wypełniają regały zastawione książkami, nieraz trudno dostępnymi w innych księgarniach, a przy wyborze zakupu książki można wspomóc się pijąc kawę. W klubokawiarni organizowane są spotkanie autorskie, pokazy filmów lub kulturowe dyskusje. Na podobnych zasadach działa Bookarest w Starym Browarze. Kapitałka przy ulicy Mielżyńskiego to przede wszystkim miejsce książek specjalistycznych dla szeroko rozumianych humanistów.

Z wymienionych księgarni najbardziej lubię Głośną Samotność. Zawsze po drodze, w samym centrum, nazewnicza aluzja do Hrabala. Jest mi przykro, że nie będzie można do niej przyjść, posiedzieć wśród książek i natknąć się na znajomych. Jednak nie mogę określić siebie jako stałą bywalczynię. Mimo że uwielbiam książki i kawę, nie przychodziłam tam częściej niż raz na, pi razy drzwi, dwa miesiące. W tym czasie kupowałam książki i w tym czasie pijałam kawę nie tylko w domu. Wybierałam zatem konkurencję. Zdradzałam – dlaczego?

Przede wszystkim dlatego, że choć nie przepadam za Empikiem, wielkim i pozbawionym atmosfery księgarni (nie czuje się tej pierwotnej radości z książki), to oferuje on atrakcyjne zniżki. Stosunkowo najłatwiej do niego trafić: jest w prawie każdym centrum handlowym Poznania. Wiele atrakcyjnych książek można wyszperać w Arsenale, który również oferuje rabat 10% dla stałych klientów. Najczęściej jednak zamawiam książki przez Internet, np. korzystając z usług księgarni Albertus. Książki wkładane do wirtualnego koszyka są tańsze, a na dodatek nie ponoszę kosztów przesyłki pocztowej, bo mogę odebrać je sama z magazynu.

Jestem rodowitą Poznanianką, a to znaczy, że jeśli oszczędzam na jednej książce nawet do 10 zł, to czuję się lepszym człowiekiem i ze spokojem wyrzucam paragony do kosza na śmieci (jak w każdym porządnym poznańskim domu tradycyjnie mieszczącego się pod zlewem w kuchni). W zestawieniu z tymi informacjami można sobie wyobrazić, że kupując książkę w Głośnej Samotności pozwalam sobie na ekstrawagancję. Zakup książki w Głośnej Samotności wymaga ustalenia sobie planu: nie chodzi tylko o efekt w postaci książki, ale głównie o wyprawę na ulicę Ratajczaka i cały rytuał przyjemności z tym związany. Niestety, dość, summa summarum, kosztownych.

Tłumacząc się tak gorliwie z niekupowania książek w Głośnej, nie mogę zapomnieć o grzechu niepicia tam kawy. Owszem, dobra kawa w wielkim kubku lub w filiżance (do wyboru). Owszem, towarzystwo książek. No ale właśnie – książki. Jeśli regał stoi za stołem, to jest na przykład za plecami kawosza, niekoniecznie takiego z lękami atawistycznymi, przyjemność z kawy spada, gdy inny klient zaczyna się kręcić, kucać i odchylać poszukując książki akurat tam, akurat wtedy – za plecami. Rozmowa staje się niemożliwa, a i kawa wydaje się trochę gorzka…

Nie byłam w warszawskim odpowiedniku Głośnej Samotności – mam na myśli Czułego Barbarzyńcę – więc jestem ciekawa, jak rozwiązano tam te niegodności i to na tyle prężnie, że od kilku lat działa i dobrze radzi sobie na rynku. Może chodzi o inne zaaranżowanie wnętrz. Może chodzi o podkreślenie, co jest w danym miejscu ważniejsze: czy kawa, czy książki. A może chodzi o to, że chwycenie dwóch srok za ogon nie jest skutecznym chwytem marketingowym w Poznaniu.

Gonzo – Thompsonowski styl dziennikarstwa

O Thompsonie przeczytałam przypadkowo, krążąc błędnie po Internecie w poszukiwaniu czegoś Nowego. Mikro akt wandalizmu w redakcji amerykańskiego magazynu (zepsucie automatu z batonikami), w odwecie za zwolnienie z pracy, opisany w notce biograficznej pisarza, przykuł moją uwagę.

Hunter S. Thompson

Hunter S. Thompson (1937-2005) to uznawany w USA za jednego z najlepszych żyjących w XX wieku pisarz oraz rewolucyjny, bezczelny, kpiący ze wszystkiego dziennikarz, samozwańczy doktor nauk dziennikarskich, który nawet nie skończył liceum. Nie przeszkodziło mu to w zmyśleniu CV i znalezieniu pracy w największych tytułach amerykańskiej prasy (np. New York Times czy Rolling Stone). Autor ponad 15 książek, kontrowersyjnych wypowiedzi i zapalony entuzjasta dziennikarstwa jest twórcą  własnego stylu reporterskiego – gonzo. Polega on na całkowicie subiektywnym przedstawianiu zdarzeń, rezygnacji z wiernego odtwarzania faktów oraz niebezpiecznie zaangażowanym uczestnictwie w opisywanych wydarzeniach. Thompsona inspirowały słowa Williama Faulknera, że „fikcja literacka jest o wiele prawdziwsza niż jakikolwiek rodzaj dziennikarstwa”. Argumentując za swoją tak zwaną nierzetelnością dziennikarską, stwierdzał, że „jedyną rzeczą bliską reporterskiemu obiektywizmowi, jaką w życiu widziałem, była kamera na którejś ze stacji benzynowych w Kolorado”.  Za głównych bohaterów swoich reportaży obierał najczęściej człowieka, który zawsze był pod ręką – siebie. Czy przyszło mu pisać relację z toru wyścigowego, czy opis życia gangu motocyklowego – zawsze stawał w centrum wydarzeń bez względu na ryzyko i możliwe konsekwencje (najczęściej śmierć).

Styl gonzo w pełnym rozkwicie pojawia się w jego najsłynniejszej książce „Lęk i odraza w Las Vegas”. Jest to jedyna jego książka przetłumaczona na język polski, na dodatek dopiero w ponad 35 lat po jej pierwszym wydaniu w Stanach Zjednoczonych.  Na jej podstawie Terry Gilliam nakręcił film Las Vegas Parano z Johnny Deppem w roli głównej. Thompson zwykł nazywać ją swoją najlepszą. Z makabrycznymi nieraz detalami opowiada przebieg narkotycznej eskapady Raoula Duke’a (swojego alter ego) i doktora Gonzo do Las Vegas, skąd Duke miał napisać relację z przebiegu pustynnych wyścigów Mint 400, a w drugiej części książki z policyjnej konferencji antynarkotykowej. Tym, co łączy obie partie książki, jest nie tylko miejsce akcji, plastikowe i tandetne Las Vegas, do którego autor pała nieskrywaną odrazą, ale również poszukiwanie „amerykańskiego snu”: dowodów na podstawność mitu o nieograniczonych możliwościach, jakie oferuje ziemia obiecana – Ameryka. Opowieść Thompsona to przegląd (chyba) wszystkich istniejących na rynku używek wraz z opisem ich działania i reportaż o życiu w Stanach Zjednoczonych w latach 70. XX wieku osadzona w społeczno-politycznym, mocno radykalnym kontekście.

rys. Ralph Steadman

Styl Thompsona da się opisać za pomocą jednego słowa: mocny. Jednak wypada również dodać, że jest literacko dopracowany, diabolicznie inteligentny i potoczysty. Nie sposób oderwać się od tej prozy, jakkolwiek ją nazwać: czysto reporterską, kapryśnym non-fiction czy luźną beletrystyką. Nieodłączną siłą książki są ilustracje Ralpha Steadmana: czarno-białe, karykaturalne i komiksowe.

Do książki podchodziłam z rezerwą, spodziewając się zetknięcia z kolejnym skutkiem amerykańskiego przereklamowania i przedawkowania superlatyw. Już od pierwszej kartki wiedziałam jednak, że popełniłam błąd i mam do czynienia z bardzo rozluźnionym następcą Henry’ego Millera, z pisarskim odpowiednikiem szalonego Quentina Tarantino i z błyskotliwym nonkonformistą na miarę… no właśnie, kogo?

Książkę warto przeczytać z dwóch powodów. Pierwszym z nich jest możliwość poznania niepowtarzalnego stylu dziennikarskiego gonzo. Zważywszy jednak na to, że nie wszyscy muszą interesować się dziennikarstwem, na szczęście istnieje drugi powód: zwyczajna, nieprzemijająca przyjemność czerpana z lektury książki. Dobrej książki.

—

Hunter S. Thompson, Lęk i odraza w Las Vegas. Szaleńcza podróż do  serca “amerykańskiego snu” (oryg. Fear and Loathing in Las Vegas)
Ilustracje Ralph Steadman
Przekład Marcin Wróbel, Maciej Potulny
Wydawnictwo niebieska studnia, Warszawa 2008